Đây là văn bản quy phạm pháp luật then chốt nhằm cụ thể hóa Quyết định số 865/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, tạo lập hành lang pháp lý chưa từng có tiền lệ để vận hành mô hình giao thương tự động hóa hoàn toàn tại các cặp cửa khẩu quốc tế trọng điểm như Hữu Nghị (Lạng Sơn), Móng Cái (Quảng Ninh) và Lào Cai.
Theo Cục Hải quan, việc xây dựng dự thảo Thông tư xuất phát từ thực tế hệ thống pháp luật hải quan hiện hành chủ yếu được xây dựng trên nền tảng quản lý cửa khẩu truyền thống, chưa có quy định điều chỉnh cho các phương thức vận tải hiện đại và quy trình không tiếp xúc.
Việc ban hành Thông tư là yêu cầu cấp thiết để giải quyết khoảng trống pháp lý đối với phương tiện dẫn đường thông minh không người lái (IGV), đồng thời đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số quốc gia và cam kết quốc tế về tạo thuận lợi thương mại. Trong bối cảnh lưu lượng hàng hóa qua biên giới Việt – Trung tăng trưởng mạnh, việc thiếu một quy trình chuẩn hóa về kết nối dữ liệu trực tuyến và kiểm tra rủi ro tự động sẽ trở thành rào cản cho mục tiêu thông quan 24/7 và “không dừng, không đợi”.
Các nội dung trọng tâm của dự thảo Thông tư được cơ quan Hải quan xây dựng tập trung vào việc thiết lập quy chuẩn kỹ thuật và nghiệp vụ cho hệ thống giám sát hải quan thông minh, trong đó phương tiện IGV lần đầu tiên được định danh và quản lý bằng mã số định danh riêng biệt trên hệ thống điện tử.
Ngoài ra, dự thảo Thông tư cũng quy định chi tiết việc nâng cấp Cổng thông tin một cửa quốc gia để thực hiện chia sẻ dữ liệu lô hàng theo thời gian thực với cơ quan Hải quan phía Trung Quốc. Bên cạnh đó, cho phép thực hiện các thủ tục khai báo và giải phóng hàng hóa tự động dựa trên phân tích dữ liệu lớn (Big Data).
Ngoài ra, quy định tại Thông tư còn xác lập cơ chế phân cấp, phân quyền linh hoạt cho các đơn vị hải quan cửa khẩu, đảm bảo quyền bình đẳng của doanh nghiệp trong việc tiếp cận hạ tầng công nghệ cao, đồng thời tăng cường năng lực phòng chống gian lận thương mại thông qua hệ thống camera AI và thiết bị nhận dạng phương tiện tự động.
Theo lộ trình, hồ sơ sẽ được hoàn thiện để trình Bộ Tài chính ban hành trong quý II/2026 và chính thức có hiệu lực từ ngày 30/6/2026, đồng bộ với tiến độ lắp đặt thiết bị tại các khu vực thí điểm.
